De zes denkhoeden is een methode van Edward de Bono om een vraag of probleem gestructureerd vanuit zes perspectieven te bekijken: feiten, gevoel, risico’s, voordelen, ideeën en het proces. De kern is dat de groep steeds samen op één manier denkt, in plaats van door elkaar heen te discussiëren.
Wie was Edward de Bono?
Edward de Bono (1933-2021) was een Maltese arts en psycholoog. Hij schreef tientallen boeken over denken en bedacht het begrip lateraal denken: problemen benaderen vanuit een onverwachte hoek. De zes denkhoeden beschreef hij in 1985 in zijn boek Six Thinking Hats.
Het idee erachter noemde hij parallel denken. In een gewone discussie verdedigt de een een idee terwijl de ander de risico’s opsomt, en een derde nog naar de feiten zoekt. Iedereen denkt in een andere richting en het gesprek wordt een strijd. Met de denkhoeden kijkt de hele groep op hetzelfde moment in dezelfde richting.
De zes hoeden
Elke hoed staat voor een manier van denken, zoals je in de afbeelding bovenaan dit artikel ziet:
- Wit, feiten: welke informatie hebben we, wat ontbreekt er nog, en hoe komen we daaraan? Zonder meningen.
- Rood, gevoel: intuïtie en emotie, zonder dat je het hoeft te onderbouwen. Wat is je eerste reactie?
- Zwart, risico’s: kritisch kijken. Wat kan er misgaan, en waarom zou het niet werken? Wel met argumenten.
- Geel, voordelen: optimistisch kijken. Wat levert het op, en waarom zou het wel werken? Ook met argumenten.
- Groen, ideeën: creatief denken. Nieuwe mogelijkheden, alternatieven en variaties, zonder ze meteen te beoordelen.
- Blauw, proces: het denken over het denken. Wat is het doel, welke hoed is nu aan de beurt, en wat is de conclusie? Meestal draagt de gespreksleider deze hoed.
Zo werkt een sessie
Een sessie begint en eindigt met de blauwe hoed. Eerst bepaal je samen het doel: welk probleem willen we oplossen, of op welke vraag zoeken we een antwoord? Laat elke deelnemer het doel in eigen woorden vertellen: dan weet je zeker dat iedereen hetzelfde voor ogen heeft.
Daarna zet de hele groep steeds dezelfde hoed op, in een volgorde die bij het doel past. Hieronder zie je een voorbeeld voor het oplossen van een probleem.
Dit is een van de tools die je in de Green Belt training leert toepassen op een eigen verbeterproject.
Spreek per hoed een vaste tijd af en houd je eraan. Een paar tips:
- Houd de rode hoed kort: alleen eerste reacties, zonder uitleg of discussie.
- Zet de zwarte hoed na de gele en de groene. Anders sneuvelen ideeën voordat ze een kans hebben gehad.
- Wie iets wil zeggen dat bij een andere hoed hoort, bewaart het tot die hoed aan de beurt is.
- Sluit af met de blauwe hoed: wat hebben we besloten, en wat is de volgende stap?
Een veelgebruikte variant is om elke deelnemer een eigen hoed te geven voor de hele sessie. Dat kan helpen om mensen eens een andere rol te laten spelen, bijvoorbeeld de eeuwige criticus de gele hoed. Maar het is niet hoe De Bono de methode bedoelde: dan denkt iedereen weer in een andere richting.
Een praktijkvoorbeeld
Een operationele afdeling had structurele achterstanden: meer dan tweeduizend klantvragen wachtten op een antwoord, en hoe hard het team ook (over)werkte, het kwam er niet doorheen. Twee collega’s organiseerden een brainstorm met de zes denkhoeden, ’s avonds en buiten kantoor. Het doel was vooraf duidelijk: oplossingen bedenken voor de achterstanden. Opkomst was vrijwillig, en iedereen kwam.
De sfeer bleef ontspannen, en tegelijk werd er bloedserieus en vanuit alle perspectieven nagedacht over oplossingen. De drie beste ideeën gingen de volgende dag mee naar kantoor. Het probleem was niet in één keer opgelost, maar het ging elke dag een beetje beter. En de kleuren van de hoeden kwamen nog vaak terug in gesprekken.
De zes denkhoeden in Lean Six Sigma
In een Lean Six Sigma-project komen de denkhoeden vooral van pas in twee fasen van DMAIC. In Analyse helpen ze om breed naar mogelijke oorzaken te kijken, bijvoorbeeld als aanvulling op een Ishikawa-diagram. In Improve helpen ze om oplossingen te bedenken en te beoordelen. Samen met SCAMPER en Design Thinking is het een van de bekendste technieken om creatiever naar een probleem te kijken.